به نظر من اين عمل افتتاح كشتار بزرك بدست آن جناب بود . يعنى خدا قربانى عظيم و مستمرّ حجّ را عوض اسمعيل قرار داد و افتتاح آن را بابراهيم عليه السّلام محوّل كرد . بعضىها ميگويند : مراد از ذبح عظيم شهادت ابا عبد الله الحسين عليه السّلام و ياران اوست و نسبت آن را بروايت ميدهند . در روايات همچو مطلبى پيدا نكرديم . بلكه در حديث آمده كه شهادت امام حسين عليه السّلام از جانب خدا بابراهيم اعلام شد و آنحضرت محزون گرديد . خداوند فرمود : ثواب اين مانند ثواب حزنى است كه دوست داشتى كاش اسمعيل را ذبح ميكردى و در راه خدا غمگين ميشدى و به ثواب ميرسيدى . اين سخن چنان كه مىبينيم غير از آنست كه گفته شود : شهادت امام عليه السّلام و يارانش عوض اسمعيل است . 3 - لازم نيست در اينجا از نسخ امر صحبت شود و بگوئيم : ابتدا ابراهيم بسر بريدن مأمور شد و سپس نسخ گرديد چنان كه در اين باره بتفصيل سخن گفته‌اند . زيرا تدبّر نشان ميدهد كه نسخى در كار نبوده و ابراهيم عليه السّلام عين آنچه را در خواب ديده انجام داده است . آنحضرت بفرزندش گفت : من در خواب مىبينم كه تو را سر ميبرم ، نه فرمود : ديدم كه سرت را بريدم . بعبارت ديگر تمام شدهء عمل را در خواب نديده بود . فرق هست ميان ايندو كه بگوئيم « ارى اذبحك » و « ارى ذبحتك » همان را كه در خواب ديده بود در ظاهر به عمل آمد . النهايه بايد گفت كه آن حضرت تصوّر ميكرد اين عمل قهرا بانجام خواهد رسيد ، ولى وحى صريح آن تصوّر را از بين برد . داستان اين قربانى در تورات نيز ( سفر پيدايش باب 22 ) نقل شده است . [ بناى كعبه ] كعبه خانهء خدا و در عين حال خانهء مردم و براى مردم است * ( « أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ » ) * آل عمران :